ابزار نيز به‌واسطه سختى ، آمادگى پذيرش بزرگى نبض را آن‌طور كه لازم است نداشته باشد ، جهت جبران بزرگ نبودنش ، سريع‌تر مىزند . حال اگر نيرو ناتوان باشد و نتواند نبض را بزرگ و سريع كند ، نبض به ناچار به صورت متواتر مىزند تا با اين تواتر تلافى بزرگى و سرعت از دست‌رفته را بنمايد . * تفاوت نبض در افراد مختلف : مردها داراى نبض بزرگ‌تر و درشت‌تر از زنان هستند . از آنجا كه نبض درشت نياز مردان را برآورده مىكند ، احتياج به سرعت نبض در آنها كم است ولى در زنان سرعت نبض بيشتر از مردان است . نبض خردسالان نرم‌تر از نبض بزرگسالان و سريع و پىدرپى مىآيد ، امّا نبض افراد بسيار پير غالبا كوچك ، متفاوت و بطئى است . * نبض مزاج‌ها : افراد با مزاج گرم به نبض بيشترى نياز دارند ، لذا داراى نبض درشتى هستند . نبض سردمزاجان از هر حيث رو به كمى و كاستى دارد و كوچكى و به‌ويژه درنگ و تفاوتش از ديگران بيشتر است . افراد با مزاج تر ، نبضى نمايان و موجى دارند . اگر نيرو و نياز خشك‌مزاجان زياد باشد ، نبض آنها دو ضربانى ، ترنجيده و لرزان خواهد بود . * نبض در خواب و بيدارى : برحسب زمان خواب و به حسب كيفيات هضم ، نوع نبض متفاوت است . نبض در آغاز خواب كوچك و ناتوان است و تمام تلاش آن اين است كه نفس را به درون برساند و وادارش كند كه غذا را هضم كند . اگر بيدارى به‌طور طبيعى صورت گيرد ، نبض كم‌كم بزرگ شده و سرعت مىگيرد تا به حال طبيعى درآيد . نبض فردى كه به صورت آنى از